Giới thiệu
Thoái hóa khớp gối là bệnh lý mạn tính rất thường gặp, đặc biệt ở người trung niên và cao tuổi. Bệnh xảy ra khi lớp sụn khớp và xương dưới sụn bị tổn thương, kèm theo thay đổi ở màng hoạt dịch, dây chằng và cơ quanh khớp.
Quá trình thoái hóa tiến triển chậm nhưng liên tục, gây đau, cứng khớp và biến dạng, làm giảm khả năng vận động và chất lượng cuộc sống. Việc nhận biết các giai đoạn của bệnh giúp lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, từ thay đổi lối sống, vật lý trị liệu đến can thiệp phẫu thuật.
Cấu trúc và cơ chế thoái hóa
Khớp gối gồm xương đùi, xương chày và xương bánh chè. Giữa các mặt khớp có lớp sụn hyalin trơn láng, giúp giảm ma sát và hấp thu lực. Khi chịu tác động kéo dài do tuổi tác, chấn thương, thừa cân hoặc lệch trục chân, các tế bào sụn mất khả năng tái tạo, sụn trở nên mỏng, nứt và bong tróc, làm lộ xương dưới sụn. Quá trình viêm nhẹ tại màng hoạt dịch khiến khớp sưng đau, hình thành gai xương và giảm chức năng vận động.
Thoái hóa khớp là quá trình không thể đảo ngược, nhưng có thể làm chậm tiến triển nếu phát hiện sớm và điều trị đúng cách.
Các giai đoạn của thoái hóa khớp gối
Theo thang phân loại Kellgren – Lawrence, thoái hóa khớp gối được chia thành 5 giai đoạn từ độ 0 đến độ 4.
Giai đoạn 0 là khớp bình thường, cấu trúc sụn và xương hoàn toàn khỏe mạnh, không có gai xương hay hẹp khe khớp. Người bệnh không có triệu chứng. Ở người có nguy cơ cao như thừa cân, đứng nhiều hoặc có chấn thương khớp cũ, nên duy trì cân nặng hợp lý và tập vận động nhẹ để phòng bệnh.
Giai đoạn 1 là tổn thương sớm. X-quang hầu như bình thường, đôi khi chỉ thấy gai xương nhỏ ở rìa khớp. Người bệnh có thể cảm giác mỏi, đau nhẹ sau khi đi xa hoặc leo cầu thang, khớp phát tiếng “lạo xạo” nhẹ khi co duỗi. Lúc này, chỉ cần điều chỉnh lối sống, tập cơ tứ đầu đùi và có thể bổ sung dưỡng chất bảo vệ sụn theo hướng dẫn bác sĩ.
Giai đoạn 2 là thoái hóa nhẹ. Gai xương rõ hơn, khe khớp bắt đầu hẹp, xương dưới sụn có thể đặc nhẹ. Bệnh nhân đau thường xuyên hơn, đặc biệt khi vận động nhiều hoặc trời lạnh; có thể cứng khớp buổi sáng dưới 30 phút. Đây là thời điểm vàng để can thiệp: tập luyện phù hợp, giảm cân, dùng thuốc giảm đau ngắn ngày hoặc tiêm chất nhờn, huyết tương giàu tiểu cầu (PRP) nếu cần.
Giai đoạn 3 là thoái hóa trung bình. Khe khớp hẹp rõ, gai xương to, xương dưới sụn xơ đặc. Đau gối xuất hiện thường xuyên, kể cả khi nghỉ ngơi, vận động bị hạn chế, có thể lệch trục chân nhẹ. Người bệnh nên kết hợp điều trị nội khoa, tiêm nội khớp, tập phục hồi chức năng và giảm cân tích cực. Một số trường hợp được chỉ định nội soi làm sạch khớp.
Giai đoạn 4 là thoái hóa nặng. Khe khớp hầu như mất hoàn toàn, xương dưới sụn tiếp xúc trực tiếp, khớp biến dạng và có thể tràn dịch. Đau xuất hiện liên tục, ảnh hưởng giấc ngủ, người bệnh khó đi lại và phải chống gậy. Ở giai đoạn này, phương pháp điều trị hiệu quả nhất là phẫu thuật thay khớp gối nhân tạo, kết hợp tập phục hồi sau mổ để cải thiện vận động.
Các yếu tố ảnh hưởng tiến triển
Tốc độ thoái hóa phụ thuộc vào nhiều yếu tố: tuổi cao, thừa cân, nữ giới sau mãn kinh, chấn thương khớp cũ, lệch trục chi hoặc các bệnh chuyển hóa như gout và tiểu đường. Nếu được phát hiện sớm, duy trì cân nặng hợp lý và tập luyện đúng cách, bệnh có thể ổn định trong nhiều năm mà chưa cần phẫu thuật.
Điều trị và phục hồi chức năng
Ở giai đoạn sớm, điều trị chủ yếu là thay đổi lối sống, tập cơ quanh gối và dùng thuốc giảm đau khi cần. Giai đoạn trung bình có thể thêm tiêm nội khớp và phục hồi chức năng. Giai đoạn nặng thường cần phẫu thuật thay khớp.
Phục hồi chức năng đóng vai trò quan trọng trong mọi giai đoạn. Các bài tập tăng sức cơ tứ đầu đùi, kéo giãn nhẹ, bơi lội hoặc đi bộ trên mặt phẳng giúp giảm đau và duy trì linh hoạt. Cần tránh ngồi xổm, leo cầu thang nhiều, gập gối sâu. Giảm cân mỗi 1 kg có thể giúp giảm 3–4 kg lực tỳ lên khớp gối. Dinh dưỡng nên giàu đạm, rau xanh, omega-3, hạn chế đường và mỡ bão hòa.
Kết luận
Thoái hóa khớp gối là bệnh lý tiến triển qua nhiều giai đoạn, từ tổn thương vi thể đến biến dạng nặng. Nhận biết sớm các dấu hiệu như đau khi vận động, cứng khớp buổi sáng, tiếng lạo xạo gối sẽ giúp điều trị kịp thời.
Phát hiện sớm, điều trị đúng và duy trì tập luyện đều đặn là chìa khóa để người bệnh sống khỏe, vận động linh hoạt và tránh phẫu thuật không cần thiết.
