LOÃNG XƯƠNG

Tổng quan

Loãng xương là một bệnh lý của hệ xương, đặc trưng bởi tình trạng mật độ xương giảm và cấu trúc xương bị suy yếu, khiến xương trở nên giòn và dễ gãy dù chỉ với những chấn thương rất nhẹ, thậm chí trong một số trường hợp có thể gãy xương tự nhiên khi người bệnh chỉ ho hoặc cúi người.

Ở người trưởng thành, khối lượng xương đạt mức cao nhất vào khoảng tuổi 25–30. Sau đó, quá trình mất xương diễn ra từ từ theo tuổi tác. Ở người bị loãng xương, tốc độ mất xương nhanh hơn nhiều so với khả năng tạo xương mới, dẫn đến mất cân bằng, khiến hệ xương trở nên yếu và dễ tổn thương.

Loãng xương được mệnh danh là “kẻ cướp thầm lặng” vì bệnh tiến triển âm thầm, không gây đau rõ rệt trong giai đoạn đầu và chỉ được phát hiện khi người bệnh gặp biến chứng gãy xương. Gãy cổ xương đùi, gãy lún đốt sống và gãy xương cổ tay là những hậu quả thường gặp nhất.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Loãng xương có nhiều nguyên nhân và yếu tố thúc đẩy, bao gồm:

1.     Nguyên nhân nguyên phát

o Tuổi tác: càng lớn tuổi, tốc độ mất xương càng nhanh.

o Giới tính: phụ nữ, đặc biệt là sau mãn kinh, dễ mắc loãng xương hơn nam giới do sự suy giảm hormon estrogen – hormon có vai trò bảo vệ xương.

o Di truyền: gia đình có người từng gãy xương do loãng xương thì con cái cũng có nguy cơ cao.

2.     Nguyên nhân thứ phát

o Bệnh lý nội tiết: cường giáp, suy tuyến sinh dục, hội chứng Cushing.

o Sử dụng thuốc kéo dài: corticoid, thuốc chống động kinh, thuốc chống đông.

o Các bệnh mạn tính: viêm khớp dạng thấp, bệnh gan, bệnh thận mạn.

3.     Yếu tố nguy cơ từ lối sống

o Thiếu canxi và vitamin D trong chế độ ăn.

o Ít vận động, ngồi nhiều, không tham gia các hoạt động thể lực.

o Hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia, cà phê.

o Thể trạng gầy, nhẹ cân cũng làm giảm dự trữ khối lượng xương.

Triệu chứng

Loãng xương thường diễn tiến âm thầm, đa số bệnh nhân không có triệu chứng rõ ràng cho tới khi xuất hiện biến chứng. Tuy vậy, một số dấu hiệu cảnh báo có thể gặp:

• Đau âm ỉ ở cột sống lưng, thắt lưng hoặc hông: thường tăng khi vận động, giảm khi nghỉ ngơi.
• Giảm chiều cao dần theo thời gian: do các đốt sống bị lún xẹp.
• Gù lưng, còng lưng: biến dạng cột sống do xẹp nhiều đốt sống.
• Gãy xương dễ dàng: gãy sau va chạm nhẹ, thậm chí chỉ do té ngã nhẹ hoặc cúi người.
• Hạn chế vận động: mất dần sự dẻo dai, dễ mỏi cơ.

Điều nguy hiểm nhất là gãy xương do loãng xương, đặc biệt gãy cổ xương đùi, có thể gây tàn phế hoặc thậm chí tử vong ở người cao tuổi.

Chẩn đoán

1.     Lâm sàng

o Hỏi tiền sử: gãy xương, bệnh nền, thuốc đang sử dụng.

o Khám phát hiện: giảm chiều cao, gù lưng, biến dạng cột sống.

2.     Cận lâm sàng

o Đo mật độ xương (DEXA scan): tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán. Kết quả được đánh giá bằng chỉ số T-score:

• T-score ≥ -1: bình thường
• T-score từ -1 đến -2,5: giảm mật độ xương (tiền loãng xương)
• T-score ≤ -2,5: loãng xương

o X-quang cột sống: phát hiện gãy lún đốt sống, mất chất xương.

o Xét nghiệm máu: đánh giá canxi, phospho, vitamin D, hormon tuyến giáp, hormon sinh dục để tìm nguyên nhân thứ phát.

Phân loại

Loãng xương được chia thành hai nhóm chính:

1.     Loãng xương nguyên phát

o Loãng xương sau mãn kinh: thường ở phụ nữ từ 50 tuổi trở lên, do giảm estrogen.

o Loãng xương tuổi già: xảy ra ở cả hai giới, liên quan đến sự lão hóa tự nhiên.

2.     Loãng xương thứ phát

o Do bệnh lý (cường giáp, bệnh thận mạn, viêm khớp dạng thấp…).

o Do thuốc (corticoid kéo dài, thuốc chống động kinh…).

Điều trị

Nguyên tắc điều trị loãng xương là giảm đau – ngăn ngừa gãy xương – duy trì hoặc cải thiện mật độ xương – nâng cao chất lượng cuộc sống.

1. Biện pháp không dùng thuốc

• Chế độ dinh dưỡng hợp lý:
  • Bổ sung canxi (sữa, phô mai, tôm cua, cá nhỏ ăn cả xương).
  • Đảm bảo vitamin D (tắm nắng 15–20 phút mỗi ngày, ăn cá biển, trứng).
  • Ăn nhiều rau xanh, hạn chế rượu bia, cà phê và thuốc lá.
• Tập luyện thể dục đều đặn: đi bộ, yoga, tập tạ nhẹ, đạp xe… giúp tăng sức mạnh cơ và giữ cân bằng.
• Phòng ngã: đặc biệt ở người cao tuổi, cần sắp xếp nhà cửa gọn gàng, dùng nẹp hoặc gậy hỗ trợ nếu cần.

2. Điều trị bằng thuốc

• Thuốc chống hủy xương (Bisphosphonates): alendronate, risedronate, zoledronic acid – thường được dùng đầu tay.
• Thuốc điều hòa hormon:
  • Estrogen hoặc thuốc giống estrogen (SERM) ví dụ Raloxifene: Giảm nguy cơ gãy xương cột sống và ung thư vú ở phụ nữ sau mãn kinh. 
  • Calcitonin trong một số trường hợp.
• Thuốc kích thích tạo xương: Teriparatide (hormon cận giáp tái tổ hợp) – dành cho loãng xương nặng.
• Bổ sung canxi và vitamin D: luôn cần thiết, dù có dùng thuốc đặc hiệu hay không.

3. Điều trị gãy xương do loãng xương

• Cố định xương, bó bột, hoặc phẫu thuật thay khớp (đặc biệt gãy cổ xương đùi).
• Phục hồi chức năng để tránh teo cơ, cứng khớp.

Tiên lượng và phòng bệnh

Loãng xương không gây tử vong trực tiếp nhưng biến chứng gãy xương có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến tuổi thọ và chất lượng cuộc sống, đặc biệt ở người cao tuổi. Người bệnh gãy cổ xương đùi có nguy cơ tàn phế và tử vong trong vòng 1 năm sau gãy rất cao.

Phòng bệnh loãng xương nên bắt đầu từ sớm:

• Ăn uống đầy đủ canxi và vitamin D ngay từ tuổi trẻ.
• Tập thể dục thường xuyên, đặc biệt là các môn chịu lực.
• Giữ cân nặng hợp lý.
• Hạn chế thuốc lá, rượu bia.
• Phụ nữ sau mãn kinh và người trên 50 tuổi nên đo mật độ xương định kỳ để phát hiện sớm.

Kết luận

Loãng xương là một bệnh mạn tính, âm thầm, tiến triển trong nhiều năm và thường chỉ được phát hiện khi có biến chứng gãy xương. Tuy nhiên, nếu chủ động phòng ngừa, tầm soát sớm và điều trị đúng cách, người bệnh hoàn toàn có thể kiểm soát tốt bệnh, duy trì khả năng vận động và tránh được những hậu quả nặng nề.

Việc nâng cao nhận thức cộng đồng, đặc biệt là phụ nữ sau mãn kinh và người cao tuổi, chính là chìa khóa quan trọng trong việc chống lại “kẻ cướp thầm lặng” mang tên loãng xương.