Di chứng sau đột quỵ não có thể khiến những việc từng rất quen thuộc như ngồi dậy, bước đi, cầm nắm, ăn uống hay giao tiếp trở thành thử thách đối với người bệnh. Những ảnh hưởng này không chỉ giới hạn ở vận động mà còn có thể liên quan đến cảm giác, ngôn ngữ, khả năng nuốt, nhận thức và tâm lý. Hiểu đúng những chức năng bị ảnh hưởng là bước đầu để gia đình đồng hành phù hợp và giúp người bệnh tiếp cận phục hồi chức năng theo đúng nhu cầu.
Vì sao đột quỵ để lại nhiều di chứng phức tạp?
Đột quỵ não xảy ra khi dòng máu đến một vùng não bị gián đoạn do tắc nghẽn mạch máu (đột quỵ thiếu máu não) hoặc khi mạch máu não bị vỡ (đột quỵ xuất huyết não). Khi đó, các tế bào thần kinh tại vùng bị ảnh hưởng có thể bị tổn thương, kéo theo những suy giảm về vận động và nhiều chức năng khác.
Do mỗi vùng não đảm nhận các chức năng thần kinh riêng biệt, vị trí và phạm vi của tổn thương sẽ trực tiếp quyết định mức độ cũng như dạng di chứng mà người bệnh gặp phải. Trên thực tế, các di chứng này thường xuất hiện đồng thời. Một người bệnh có thể vừa bị suy giảm chức năng vận động, gặp khó khăn trong giao tiếp, giảm cảm giác hoặc rối loạn nuốt.
5 nhóm di chứng thường gặp sau đột quỵ
- Rối loạn vận động: Đây là di chứng phổ biến nhất, bao gồm yếu hoặc liệt nửa người, tăng trương lực cơ (co cứng), giảm khả năng phối hợp vận động, rối loạn thăng bằng và dáng đi. Tình trạng này cản trở trực tiếp khả năng thay đổi tư thế, di chuyển và thực hiện các thao tác bằng tay trong sinh hoạt.
- Rối loạn cảm giác: Người bệnh có thể bị giảm hoặc mất cảm giác nông (đau, nhiệt độ) và cảm giác sâu (nhận biết vị trí không gian của cơ thể). Một số trường hợp xuất hiện hội chứng đau trung ương sau đột quỵ. Việc suy giảm cảm giác khiến người bệnh khó kiểm soát động tác và làm tăng nguy cơ té ngã.
- Rối loạn ngôn ngữ và giao tiếp: Bao gồm thất ngôn (Aphasia), nói khó, rối loạn phát âm hoặc suy giảm khả năng hiểu và diễn đạt ngôn ngữ. Những rào cản này làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng giao tiếp và tái hòa nhập xã hội.
- Rối loạn nuốt: Do suy giảm kiểm soát thần kinh – cơ tham gia vào quá trình nuốt, người bệnh dễ bị ho, sặc khi ăn uống. Nếu không được phát hiện sớm, rối loạn nuốt có thể dẫn đến biến chứng viêm phổi hít, suy dinh dưỡng và mất nước. Do đó, kiểm tra chức năng nuốt là quy trình bắt buộc trong giai đoạn đầu.
- Rối loạn nhận thức và tâm lý: Về nhận thức, người bệnh có thể giảm trí nhớ, giảm khả năng tập trung hoặc suy giảm chức năng điều hành (lập kế hoạch, giải quyết vấn đề). Về tâm lý, rối loạn cảm xúc như trầm cảm, lo âu sau đột quỵ hoặc giảm động lực tập luyện xuất hiện khá phổ biến. Dù không dễ quan sát như yếu liệt, nhóm di chứng này ảnh hưởng rất lớn đến tiến trình phục hồi chung.
Vì sao cần đánh giá tổng thể khả năng sinh hoạt hằng ngày (ADL) sau đột quỵ?
Các di chứng sau đột quỵ hiếm khi tồn tại đơn lẻ mà thường tác động cộng hưởng, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng tự chủ của người bệnh. Một trường hợp vừa yếu nửa người, vừa giảm cảm giác sâu và mất thăng bằng sẽ có nguy cơ té ngã cao gấp nhiều lần so với người chỉ bị yếu cơ đơn thuần. Tương tự, sự kết hợp giữa giảm vận động tinh ở bàn tay và rối loạn nhận thức khiến những thao tác tự chăm sóc cơ bản như cầm thìa, mặc quần áo, vệ sinh cá nhân trở thành rào cản lớn.
Chính vì vậy, trong phục hồi chức năng, mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc cải thiện từng chỉ số lực cơ hay tầm vận động riêng lẻ. Điều quan trọng nhất là đánh giá tổng thể chỉ số sinh hoạt hằng ngày (ADL – Activities of Daily Living), từ đó giúp người bệnh khôi phục tối đa mức độ độc lập trong cuộc sống.
Những vấn đề nào cần được phục hồi sớm sau đột quỵ?
Sau khi vượt qua giai đoạn cấp cứu, hành trình phía trước vẫn cần sự kiên trì của cả người bệnh và gia đình. Phục hồi chức năng nên được bắt đầu sớm khi tình trạng y khoa cho phép, từ phòng ngừa biến chứng do bất động, hỗ trợ những chức năng bị suy giảm đến từng bước lấy lại khả năng vận động và tự chủ trong sinh hoạt. Ở mỗi giai đoạn, mục tiêu phục hồi sẽ khác nhau và gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ, khuyến khích người bệnh duy trì tập luyện.
Phục hồi chức năng theo từng giai đoạn
Tiến trình phục hồi chức năng sau đột quỵ não, có thể chia thành 3 giai đoạn chính:
- Giai đoạn cấp (24 giờ – 1 tuần): Tập trung đặt tư thế đúng, lăn trở, vận động thụ động, tập hô hấp, đánh giá nuốt và tập ngồi dậy sớm khi đủ điều kiện.
- Giai đoạn bán cấp (1 tuần – 6 tháng): Tăng cường vận động chủ động, tập thăng bằng, dáng đi và các hoạt động chức năng; đồng thời xử trí co cứng khi có chỉ định.
- Giai đoạn mạn tính (sau 6 tháng): Tiếp tục duy trì và cải thiện chức năng, tăng khả năng tham gia sinh hoạt, tập luyện lâu dài và phòng ngừa tái phát.
Như vậy, phục hồi không chỉ tập trung trong vài tuần đầu và cũng không kết thúc sau 6 tháng. Mỗi giai đoạn có mục tiêu khác nhau và chương trình cần được điều chỉnh theo khả năng thực tế của người bệnh.
Những chức năng cần ưu tiên phục hồi sớm
Trong giai đoạn đầu, một số vấn đề cần được quan tâm gồm:
- Tư thế và vận động: Đặt tư thế đúng, thay đổi tư thế, duy trì tầm vận động khớp và từng bước tập lăn trở, ngồi dậy khi tình trạng cho phép.
- Hô hấp và biến chứng do bất động: Tập hô hấp, vận động và thay đổi tư thế nhằm hạn chế các biến chứng liên quan đến nằm lâu.
- Khả năng nuốt: Cần được đánh giá sớm để xác định mức độ an toàn khi ăn uống và nguy cơ hít sặc.
- Kiểm soát thân mình và thăng bằng: Từng bước tập ngồi vững, chuyển tư thế, đứng và chuyển trọng lượng để tạo nền tảng cho khả năng đi lại.
- Hoạt động chức năng: Khuyến khích người bệnh từng bước tham gia các hoạt động phù hợp với khả năng, hướng tới tăng mức độ độc lập trong sinh hoạt hằng ngày.
Cá thể hóa lộ trình phục hồi chức năng sau đột quỵ
Mức độ tổn thương và khả năng phục hồi ở mỗi người bệnh không giống nhau. Vì vậy, chương trình phục hồi cần được cá thể hóa dựa trên tình trạng y khoa, chức năng bị ảnh hưởng, khả năng hiện tại và mục tiêu ở từng giai đoạn.
Tại Trung tâm Xương Khớp Thời Đại Xanh, người bệnh phù hợp với mô hình phục hồi chức năng ngoại trú được thăm khám, lượng giá chức năng và xây dựng lộ trình tập luyện cá thể hóa. Tiến triển được theo dõi để điều chỉnh mục tiêu, bài tập và mức độ hỗ trợ phù hợp với từng giai đoạn phục hồi.
Nếu cô chú, anh chị hoặc người thân đang gặp khó khăn do các di chứng sau đột quỵ, hãy đặt lịch khám tại Thời Đại Xanh để được thăm khám trực tiếp và tư vấn lộ trình phục hồi phù hợp.
