Tổng quan
Viêm quanh khớp vai là thuật ngữ mô tả một nhóm bệnh lý xảy ra ở vùng vai, có đặc điểm là đau và hạn chế vận động khớp vai, nhưng không xuất phát chủ yếu từ sụn khớp hay xương khớp mà từ các phần mềm bao quanh khớp như gân cơ, bao khớp, dây chằng, túi thanh mạc.
Khớp vai là khớp có biên độ vận động lớn nhất trong cơ thể, cho phép chúng ta giơ tay lên, xoay ra ngoài, đưa tay ra sau lưng… Chính vì sự linh hoạt này, cấu trúc quanh khớp vai phải hoạt động nhiều, dễ bị thoái hóa, viêm hoặc tổn thương. Khi xảy ra viêm quanh khớp vai, bệnh nhân thường gặp khó khăn trong những sinh hoạt đơn giản hằng ngày như chải đầu, gãi lưng, mặc áo, với tay lấy đồ trên cao.
Bệnh hay gặp nhất ở lứa tuổi trung niên và cao tuổi (40 – 60 tuổi), đặc biệt ở những người lao động tay chân, vận động viên, hoặc người có bệnh lý chuyển hóa như tiểu đường. Tuy không nguy hiểm đến tính mạng, nhưng nếu không điều trị sớm, viêm quanh khớp vai có thể tiến triển đến tình trạng “vai đông cứng”, khiến vận động khớp vai bị giới hạn vĩnh viễn.
Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
- Nguyên nhân
Có nhiều yếu tố gây viêm quanh khớp vai, trong đó thường gặp:
- Thoái hóa theo tuổi: Sau tuổi 40, gân cơ quanh vai (đặc biệt là gân cơ chóp xoay) bị thoái hóa, giảm đàn hồi, dễ viêm hoặc rách.
- Chấn thương: Một chấn thương cấp tính (té ngã, va đập, giật mạnh tay) hoặc vi chấn thương lặp đi lặp lại (thói quen nâng vật nặng, lao động tay trên cao, chơi thể thao quá mức).
- Bệnh lý toàn thân: Người mắc đái tháo đường, bệnh tuyến giáp, bệnh lý cột sống cổ dễ bị viêm quanh khớp vai hơn.
- Bất động kéo dài: Sau chấn thương tay, gãy xương, sau phẫu thuật tim, vú… khi khớp vai bị bất động lâu ngày dẫn đến xơ dính.
- Lắng đọng canxi: Canxi có thể lắng đọng trong gân cơ (đặc biệt là gân cơ trên gai), gây nên thể viêm quanh khớp vai calci hóa.
- Cơ chế bệnh sinh
Ban đầu, các gân hoặc bao khớp quanh vai bị viêm do chấn thương, quá tải hoặc thoái hóa. Tình trạng viêm lặp lại nhiều lần gây thoái hóa sợi collagen, xơ hóa, dày dính bao khớp, làm hạn chế vận động.
Tiến trình bệnh thường diễn ra theo chuỗi:
- Viêm → Đau.
- Thoái hóa, xơ dính → Giảm vận động.
- Lâu dần → “Đông cứng khớp vai”.
Triệu chứng lâm sàng
Triệu chứng của viêm quanh khớp vai thường dễ nhận biết, diễn tiến theo từng giai đoạn:
- Đau vai
o Đau âm ỉ hoặc dữ dội, thường tăng khi vận động, nhất là khi giơ tay qua đầu hoặc xoay ra sau.
o Đau có thể lan lên cổ hoặc xuống cánh tay.
o Đặc biệt, nhiều người đau tăng về đêm, khiến giấc ngủ bị ảnh hưởng.
- Hạn chế vận động khớp vai
o Ban đầu chỉ khó khi làm một số động tác (giơ tay cao, với ra sau lưng).
o Sau đó hạn chế vận động ngày càng rõ, người bệnh khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày.
- Cứng khớp vai
o Nếu không điều trị, khớp vai có thể “đông cứng”, hầu như không thể xoay hoặc giơ tay.
o Giai đoạn này đau có thể giảm, nhưng chức năng vận động suy giảm nghiêm trọng.
- Dấu hiệu khi khám lâm sàng
o Đau khi ấn vào điểm bám gân cơ quanh vai.
o Các nghiệm pháp vận động (dạng tay, xoay trong – xoay ngoài) bị hạn chế.
Các giai đoạn điển hình:
- Giai đoạn đau (3 – 6 tháng): Đau nhiều, hạn chế vận động nhẹ.
- Giai đoạn đông cứng (6 – 12 tháng): Đau giảm, nhưng vận động hạn chế rõ.
- Giai đoạn tan băng (6 – 24 tháng): Đau ít dần, biên độ vận động cải thiện nhưng thường không trở lại hoàn toàn bình thường.
Chẩn đoán và phân loại
- Chẩn đoán lâm sàng
Dựa trên triệu chứng: đau vai kéo dài, hạn chế vận động, kèm theo yếu tố nguy cơ (tuổi, chấn thương, bệnh toàn thân).
- Cận lâm sàng
- X-quang: Loại trừ nguyên nhân khác như thoái hóa khớp, gãy xương; có thể thấy hình ảnh vôi hóa gân.
- Siêu âm vai: Đánh giá tình trạng viêm, rách gân, dịch quanh khớp.
- MRI: Cho hình ảnh chi tiết về gân, bao khớp, dây chằng, giúp phát hiện rách gân chóp xoay.
- Phân loại
- Thể đau đơn thuần: Đau nhiều nhưng vận động còn tương đối.
- Thể đông cứng: Vận động hạn chế nghiêm trọng, đau giảm dần.
- Thể giả liệt: Đau và không thể giơ tay, thường do rách gân chóp xoay.
- Thể đau vai cấp: Do lắng đọng calci trong gân, đau dữ dội, có thể tự tan calci sau vài tháng đến vài năm.
Điều trị
Điều trị viêm quanh khớp vai cần phối hợp nhiều phương pháp, kiên trì theo từng giai đoạn.
- Điều trị nội khoa
- Thuốc giảm đau, chống viêm: Paracetamol, NSAIDs.
- Thuốc giãn cơ: Hỗ trợ giảm co cứng.
- Tiêm corticosteroid tại chỗ: Giúp giảm đau nhanh, hiệu quả, nhưng không nên lạm dụng (không tiêm quá 3 lần/năm).
- Thuốc hỗ trợ: Vitamin nhóm B, thuốc hỗ trợ điều trị thoái hóa khớp.
- Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng
Đây là phương pháp trụ cột trong điều trị:
- Chườm nóng, siêu âm trị liệu, sóng ngắn, điện xung giúp giảm đau.
- Bài tập vận động khớp vai:
- Bài tập con lắc (người bệnh cúi người, để tay buông thõng và đung đưa nhẹ).
- Tập dùng gậy để hỗ trợ giơ tay và xoay vai.
- Tập tăng dần biên độ xoay trong – xoay ngoài.
- Kiên trì tập luyện giúp tránh dính khớp và phục hồi chức năng.
- Ngoại khoa
Áp dụng khi điều trị nội khoa và phục hồi không hiệu quả:
- Nội soi khớp vai: Cắt bao khớp, giải phóng dính, lấy bỏ calci.
- Khâu gân chóp xoay: Trong trường hợp rách gân rộng.
Phòng bệnh và chăm sóc tại nhà
- Tập vận động vai hằng ngày: Giữ cho khớp linh hoạt, tránh bất động lâu.
- Tránh mang vác quá sức, lặp đi lặp lại: Đặc biệt là động tác trên cao.
- Khởi động kỹ trước khi chơi thể thao: Giảm nguy cơ chấn thương vai.
- Dinh dưỡng hợp lý: Ăn đủ chất, bổ sung canxi, vitamin D, omega-3, hạn chế rượu bia, thuốc lá.
- Điều trị bệnh nền: Kiểm soát tốt tiểu đường, bệnh tuyến giáp.
- Khám và theo dõi định kỳ: Khi có đau vai kéo dài trên 2 tuần, nên đến cơ sở y tế để được thăm khám sớm.
Kết luận
Viêm quanh khớp vai là bệnh lý phổ biến, gây đau và hạn chế vận động, làm giảm chất lượng cuộc sống. Bệnh tiến triển qua nhiều giai đoạn, từ đau → đông cứng → hồi phục, có thể kéo dài hàng năm nếu không được can thiệp.
Việc điều trị sớm, kết hợp giữa thuốc – vật lý trị liệu – tập luyện có thể giúp bệnh nhân hồi phục tốt. Trong trường hợp nặng, phẫu thuật nội soi vai mang lại hiệu quả cao.
Điều quan trọng nhất là người bệnh cần kiên trì luyện tập, duy trì lối sống lành mạnh và phát hiện bệnh sớm, để khớp vai luôn linh hoạt, khỏe mạnh, tránh biến chứng đông cứng khớp vai.
