Gãy Essex-Lopresti

Tổng quan

Gãy Essex‑Lopresti là một tổn thương phức hợp ở cẳng tay – cổ tay, gồm ba thành phần chính:

1. Gãy đầu xương quay (radial head fracture) 
2. Đứt màng liên xương (interosseous membrane) giữa xương quay và xương trụ 
3. Trật (subluxation) hoặc mất ổn định khớp quay – trụ xa (distal radioulnar joint, DRUJ)
   

Khi những cấu trúc này bị tổn thương đồng thời, cẳng tay sẽ mất ổn định theo trục dọc — khiến xương quay có thể trượt lên gần hơn (proximal migration), gây áp lực bất thường lên cổ tay và khớp liên quan.

Nguyên nhân thường do chấn thương mạnh, ví dụ ngã chống tay duỗi (fall on outstretched hand) với lực dọc truyền vào cẳng tay khi khuỷu duỗi.

Triệu chứng

Các dấu hiệu điển hình:

• Đau vùng khuỷu (nơi gãy xương quay) và đau lan xuống cổ tay, đặc biệt vùng khớp quay – trụ xa. 
• Sưng nề tại khuỷu và cổ tay. 
• Có thể trật khớp quay – trụ xa, khiến cổ tay đau khi xoay (supination/pronation). 
• Cảm giác mất ổn định dọc cẳng tay, đôi khi nghe hoặc cảm nhận sự dịch chuyển nhẹ của xương quay. 
• Nếu chẩn đoán muộn, có thể xuất hiện đau mãn tính vùng cổ tay do xương quay trượt lên, gây chèn ép cấu trúc khớp cổ tay (ví dụ ulnar abutment) và thoái hóa khớp.
  

Một vấn đề lớn là trong đánh giá ban đầu, người ta dễ bỏ sót phần trật khớp DRUJ hoặc tổn thương màng liên xương, tập trung chỉ vào gãy đầu quay mà không nhìn hết tổn thương kéo dài.

Chẩn đoán & hình ảnh

Khám lâm sàng + hỏi bệnh

• Hỏi về cơ chế chấn thương (ngã chống tay, va chạm mạnh). 
• Khám đau, sưng, biến dạng ở khuỷu và cổ tay. 
• Kiểm tra khả năng xoay cẳng tay (supination/pronation) để phát hiện hạn chế hoặc đau. 
• Kiểm tra ổn định khớp quay – trụ xa (xoay cổ tay xem có lệch bất thường).
  

Chụp hình ảnh & xét nghiệm

• X‑quang khuỷu và cổ tay (phim thẳng + nghiêng + tư thế đặc biệt) 
  • Xác định gãy đầu xương quay. 
  • Kiểm tra khớp quay – trụ xa xem có trật hay lệch (trên phim nghiêng tay). 
• CT scan 
  • Dùng khi gãy đầu quay nhiều mảnh hoặc cần đánh giá chi tiết mảnh xương, góc, mức độ di lệch. 
• MRI 
  • Có thể giúp nhận biết tổn thương màng liên xương, phù xương, đứt dây chằng xung quanh. 
• X‑quang động / stress views / phim tư thế cổ tay xoay 
  • Đôi khi cần chụp dưới áp lực hoặc ở tư thế đặc biệt để làm rõ trật DRUJ hoặc di lệch dọc.
    

Chẩn đoán đầy đủ cần phát hiện cả ba phần: gãy đầu quay, đứt màng liên xương và trật DRUJ. Nếu chỉ nhìn thấy một phần mà bỏ sót phần còn lại, điều trị sẽ không triệt để và dễ dẫn tới biến chứng.

Điều trị và ưu – nhược điểm

Mục tiêu điều trị là cản trở di lệch dọc, khôi phục ổn định cẳng tay và chức năng khớp cổ tay – khớp quay – trụ.

Điều trị cấp & bảo tồn kết hợp phẫu thuật sửa cấu trúc

• Cố định / phục hồi gãy đầu xương quay 
  • Nếu mảnh gãy ít, có thể nắn + cố định bằng vít/nẹp (open reduction internal fixation). 
  • Nếu đầu xương quay gãy vụn, không thể phục hồi được, người ta có thể thay đầu xương quay bằng loại lắp ghép (prosthesis). 
  • Quan trọng: không nên cắt bỏ đầu xương quay mà không thay thế, vì nếu đầu quay bị loại bỏ trong khi màng liên xương và DRUJ đã bị tổn thương, xương quay sẽ dễ trượt lên cao (proximal migration), gây biến chứng cổ tay. 
• Sắp xếp lại khớp DRUJ 
  • Sau khi ổn định cấu trúc gãy, cần chỉnh và cố định khớp quay – trụ xa (có thể dùng chốt Kirschner, các nẹp nhỏ) để giữ vị trí đúng để màng liên xương hồi phục. 
• Tái tạo màng liên xương 
  • Nếu màng liên xương bị đứt nhiều, bác sĩ có thể sử dụng mô ghép (autograft) hoặc các kỹ thuật “rerouting” (ví dụ dùng gân bản địa như pronator) để tái tạo phần “dây chằng trung tâm” (central band) của màng liên xương, giúp ổn định lực dọc giữa xương quay và trụ. 
• Kỹ thuật phối hợp 
  • Trong các trường hợp phức tạp, cần phối hợp các bước: cố định đầu xương quay, chỉnh DRUJ, tái tạo màng liên xương, đôi khi kèm ulnar shortening (rút ngắn xương trụ nếu cần) hoặc thủ thuật bổ trợ khác. 
• Phục hồi vận động có kiểm soát 
  • Sau mổ, bác sĩ sẽ cho cố định tạm thời, sau đó dần dần vận động khuỷu, cổ tay và xoay cẳng tay tùy theo độ ổn định cho phép. 

Ưu điểm: nếu điều trị đúng và toàn diện, có khả năng khôi phục ổn định cẳng tay, hạn chế biến chứng trượt dọc, đau mãn tính, mất chức năng.
Nhược điểm / rủi ro: phẫu thuật phức tạp, cần kỹ thuật cao; nguy cơ nhiễm trùng, không liền, thất bại tái tạo màng, di lệch lại, lệch lắp đầu quay, suy chức năng xoay cẳng tay hoặc cổ tay, cần mổ lại nếu không thành công.

Phục hồi chức năng

• Ban đầu sau mổ: cố định tạm (gậy bột, nẹp) để ổn định cấu trúc. 
• Khi được cho phép: bắt đầu các bài tập vận động nhẹ khuỷu và cổ tay, tránh xoay cẳng tay nặng. 
• Dần dần tăng biên độ gập – duỗi cổ tay, supination/pronation cẳng tay. 
• Tập tăng lực cơ tay, cơ cổ tay, tập phối hợp giữa cẳng tay, cổ tay và khuỷu. 
• Theo dõi hình ảnh định kỳ (X‑quang) để xác định liền gãy và duy trì ổn định.
  

Kết luận & khi nào nên nghĩ đến gãy Essex‑Lopresti

Gãy Essex‑Lopresti là tổn thương nặng, hiếm gặp nhưng nếu không chẩn đoán và điều trị đúng sẽ để lại di chứng nghiêm trọng: trượt dọc xương quay, đau cổ tay mãn tính, mất ổn định cẳng tay, hạn chế chức năng xoay cẳng tay – cổ tay.

Bạn nên nghĩ đến gãy Essex‑Lopresti và đi khám khi:

• Có chấn thương mạnh cẳng tay – cổ tay (như ngã chống tay, va chạm lực mạnh), nếu bạn bị gãy đầu xương quay nhưng kèm theo đau hoặc cảm giác bất ổn vùng cổ tay, nhất là khớp quay – trụ xa. 
• Có đau lan từ khuỷu đến cổ tay, có cảm giác bị căng, mất ổn định hoặc khó xoay cẳng tay. 
• Khi chụp X‑quang thấy gãy đầu xương quay, cần kiểm tra thêm khớp DRUJ và màng liên xương, nếu nghi ngờ trật hoặc tổn thương kéo dài. 
• Nếu đã điều trị gãy đầu xương quay nhưng sau đó xuất hiện triệu chứng đau cổ tay, lệch trục, mỏi cẳng tay, cảm giác xương quay “trượt lên” so với trụ.
  

Trong các trường hợp nghi ngờ, nên đến bác sĩ chuyên Chấn thương – Chỉnh hình hoặc Cơ – Xương – Khớp để được đánh giá toàn diện (khám, X‑quang, CT/MRI nếu cần), xác định đầy đủ ba thành phần tổn thương (gãy đầu quay, màng liên xương, trật DRUJ), và có kế hoạch điều trị bao gồm phẫu thuật tái cấu trúc để ổn định toàn bộ cẳng tay. Can thiệp sớm, toàn diện là chìa khóa để giảm biến chứng và bảo vệ chức năng tay về lâu dài.